ਭੂਮਿਕਾ: ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਕਟਮਈ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1704 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਘੇਰਾ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਸਦ-ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ‘ਬੇਦਾਵਾ’
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ, ਮਾਝੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਆਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੋਲਣ ਦਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਹੁਣ ਇਹ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹੋਰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਉਹ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਣ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਬੇਦਾਵਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ।
ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ : ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ
ਜਦੋਂ ਇਹ 40 ਸਿੰਘ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਘਰਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਪਰਤਣ ‘ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ, ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ।
ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:
“ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ! ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਆਏ ਹੋ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੌਮ ਤੋਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਘਰ ਬੈਠੋ, ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ।”
ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਖੁਦ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰ ਫੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵੱਲ ਕੂਚ
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਰੇਤੀਲਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ‘ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ’ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। 40 ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸੇ ਢਾਬ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਗੇ।
29 ਦਸੰਬਰ 1705: ਖੂਨੀ ਸੰਗਰਾਮ
ਇਹ ਜੰਗ ਅਸਮਾਨੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ 40 ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ।
ਜਿਉਂ ਹੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇੜੇ ਆਈ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖੁਦ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਟਿੱਬੀ (ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ) ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਰ ਤੀਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ।
ਟੁੱਟੀ ਗੰਢਣੀ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼
ਜੰਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਟਿੱਬੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਅਜੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਂ ਸਿੰਘਾ! ਮੰਗ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ? ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ?” ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ:
“ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਤੁਠੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਬੇਦਾਵਾ’ ਪਾੜ ਦਿਓ ਜੋ ਅਸੀਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ ਦਿਓ।”
ਗੁਰੂ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ, “ਸਿੱਖਾ! ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਗਈ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ‘ਮੁਕਤੇ’ ਹੋ।” ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ: ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ’ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮੁਕਤਸਰ’ (ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ) ਪੈ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਰਧਾਮ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰਾਂ
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਸਾਹਿਬ: ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਾਰੇ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ: ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਸਰ: ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰਕਾਬ ਟੁੱਟੀ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ: ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।
ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ: ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ
ਹਰ ਸਾਲ 14 ਜਨਵਰੀ (ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਰਸਤਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਥ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਟਾ
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜੰਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ:
ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ਿੰਦ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਪੁਕਾਰ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੁਨਾਹ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ: ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਮੁੱਲ: ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹੀਏ।
ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ੪0 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
(1)ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ (2) ਭਾਈ ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ (3) ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (4) ਭਾਈ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (5) ਭਾਈ ਖਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (6) ਭਾਈ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (7) ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ (8) ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ (9)। ਭਾਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ (10) ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (11) ਭਾਈ ਇਸ਼ਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (12) ਭਾਈ ਸਿੰਘਾ (13)। ਭਾਈ ਭੱਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (14) ਭਾਈ ਸੁਹੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ (15) ਭਾਈ ਚੰਬਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (16) ਭਾਈ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (17) ਭਾਈ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (18) ਭਾਈ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (19) ਭਾਈ ਮਾਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ (20) ਭਾਈ ਮੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (21) ਭਾਈ ਸਰਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (22) ਭਾਈ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ (23) ਭਾਈ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਜੀ (24) ਭਾਈ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (25) ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ (26) ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ (27) ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (28) ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ (29) ਭਾਈ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (30) ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ (31) ਭਾਈ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਜੀ (32) ਭਾਈ ਕੇਸ਼ੋ ਸਿੰਘ ਜੀ (33) ਭਾਈ ਜਾਦੋ ਸਿੰਘ ਜੀ (34) ਭਾਈ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (35) ਭਾਈ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (36) ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (37) ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ (38) ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ (39) ਭਾਈ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (40) ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ
From : Sandeep Dhand ( Tv10 Punjab )